Tłumaczenie&komentarze: Paradoks

Korekta: Serena

Poniżej proponuję tłumaczenie trochę już starego (powstał zdaje się tak gdzieś w 2004 roku) tekstu Rona Edwardsa, będącego pomimo wieku jednym z kamieni milowych na drodze przeróżnych rozważań teoretycznych o RPG. W dużej mierze jest już historyczny, sporo się zdezaktualizowało, pewne określenia zmieniły znaczenie lub zostały rozwinięte (jak chociażby sama “teoria GNS”); jednak podstawowa teza Edwardsa, wyrażona w tytule, pozostała moim zdaniem bardzo aktualna. Oryginalną wersję można znaleźć oczywiście na The Forge.
Postanowiłem tekst przetłumaczyć, ponieważ nigdzie nie znalazłem jego polskiej wersji, zaś mogą znaleźć się osoby, które po angielsku czytać po prostu nie lubią, lub czują się w tym nieco słabiej. Ponadto tekst zawiera szereg prostych i krótkich definicji, które pojawiają się w kontekście teoretycznych rozważań o RPG i moim zdaniem warto je znać, bez względu na osobisty stosunek do Edwardsa, GNS, czy w ogóle jakichkolwiek rozważań teoretycznych. Łatwiej jest rozmawiać na przykład o typie mechaniki, używając krótkich określeń, zamiast za każdym razem używać długich definicji deiktycznych.
W przyszłości zamierzamy zaprezentować również tłumaczenia tekstów nowszych i bardziej na czasie.

“SYSTEM MA ZNACZENIE” – Ron Edwards

Od niemal dwudziestu lat zdarzało mi się słyszeć pewne silnie zakorzenione przeświadczenie na temat gier fabularnych. Oto ono: “W sumie nie jest istotne, jakiego systemu używamy. Wszystko zależy od grających i jakikolwiek system będzie działał, jeżeli mamy dobrego MG i graczy”. Co ja na to? Krótko – całkowicie się z tym przeświadczeniem nie zgadzam.

“Łał!” możesz sobie pomyśleć, “mój MG potrafi poprowadzić wszystko. Gra może totalnie ssać, ale on wyrzuca to, co mu nie odpowiada i wtedy zaczyna się jazda!”. No świetnie. Twój MG ma talent. Niemniej wyobraź sobie, o ile lepszy by mógł być, gdyby nie poświęcał za każdym razem mnóstwa czasu na dostosowanie mechaniki (przypominam, że mówię tutaj o systemie, nie inspiracjach czy źródłach dla stworzenia świata). Twierdzę po prostu, że system jest tym lepszy, im – poza innymi kwestiami – mniej czasu twojego MG marnotrawi.

“Hej, no ok” ktoś powie, “Ale to czy jakaś gra jest dobra czy nie to tylko kwestia tego, co kto lubi. Nikt nie może twierdzić z całą pewnością, że jedno RPG jest lepsze od jakiegoś innego RPG, to kwestia gustu”. I znowu – całkowicie się z tym stwierdzeniem nie zgadzam.

Na początek przydałoby się kilka definicji i ustaleń. Po pierwsze, mam na myśli tradycyjne gry role-playing, gdzie prowadzący to żywy człowiek, a uczestnicy są fizycznie obecni. Po drugie, przez słowo “system” rozumiem metodę rozstrzygania co dzieje się w trakcie gry. System musi “działać” na dwóch płaszczyznach – dotyczy zarówno żywych ludzi, uczestniczących w rozrywce, jak postaci przeżywających wydarzenia w fikcyjnym świecie.

Projektowanie Systemu: Część Pierwsza

(Poniższy ustęp bazuje na pomysłach zawartych tutaj, jednak są one dość szeroko rozwijane) [w skrócie chodzi o tzw. "teorię GNS" - przyp. Pdox].
Mowa o trzech możliwych kategoriach, do których zaliczyć możemy cele oraz zachowanie graczy podczas typowej sesji. O większości zachowań można powiedzieć, że mieszczą się w jednej z tych trzech kategorii, z możliwym ewentualnym drobnym wpływem drugiej, innej agendy.

• Gamista. Ten gracz będzie usatysfakcjonowany, jeżeli system będzie uwzględniał konflikty, w których gracz będzie w stanie zwyciężyć, osiągnąć jakiś wymierny sukces. Zazwyczaj oznacza to konflikt postaci z bohaterami niezależnymi, ze “światem gry”, reprezentowanym przez MG, jednak do Gamistów zaliczyć można również “System Breakerów” [osoby wykorzystujące wszelkie kruczki w celu optymalizacji mechanicznej skuteczności swojej postaci, włącznie z wszelkiego rodzaju nadużyciami i wykorzystywaniem niedomówień i luk systemu - przyp. Pdox] oraz primadonny (osoby mające na celu zdominowanie sesji swoją wspaniałą osobą i cudowną postacią, usuwając w cień lub zakrzykując pozostałych graczy).Gry dobrze trafiające w gusta Gamistów to na przykład Shadowrun czy Rifts.
• Narratywista. Gracz, którego sesja satysfakcjonuje, jeżeli wiąże się po prostu z opowiedzeniem dobrej, ciekawej historii. Gry dla Narratywistów to na przykład Over the Edge, Prince Valiant, The Whispering Vault, czy Everway.
• Symulacjonista. Ten gracz jest usatysfakcjonowany, jeżeli sesja pozwala wykreować fragment “alternatywnej rzeczywistości”, taki “kieszonkowy wszechświat”, ze swoimi prawami, historią i wszelkimi szczegółami. Do Symulacjonistów zaliczymy dobrze znany przypadek Realisty [gracza bardzo wyczulonego na wszelkie wewnętrzne niespójności świata przedstawionego oraz mechaniki gry, potrzebującego żelaznej władzy reguły prawdopodobieństwa, analogicznej do praw naszego świata - przyp. Pdox]. Dobre gry dla Symulacjonistów to na przykład GURPS czy Pendragon.

To, co sugeruję w tym artykule, to fakt że dany system RPG nie może wspierać wszystkich trzech postaw w grze jednocześnie. Na przykład, jak długo zajmuje określanie sukcesu lub porażki akcji w rzeczywistym czasie gry? Symulacjonista zaakceptuje pewną zwłokę, o ile tylko osiągnie dzięki temu lepszą dokładność i większy “realizm” wyniku testu, Narratywista nie znosi wszelkiej zwłoki, przerywania historii i zajmowania się mechanicznymi bebechami, Gamista zaakceptuje dłuższe i bardziej skomplikowane metody testowania, jeżeli tylko będzie je w stanie jakoś w grze wykorzystać (na przykład przez odpowiednie rozłożenie współczynników postaci, czy wybranie dobrych kości odpowiadających jakimś atrybutom, etc.). Albo – co właściwie oznacza sukces w grze? Narratywista domaga się, żeby rozwiązanie było odpowiednio dramatyczne, a gamista chce wiedzieć przede wszystkim kto był najlepszy, komu najlepiej poszło. Lub, jak powinny być zrównoważone możliwości postaci graczy? Narratywista nie dba o to, Symulacjonista domaga się, żeby te możliwości odzwierciedlały sytuację społeczną w świecie gry, zaś Gamista chce przede wszystkim, żeby możliwości te gwarantowały zachowanie zasady fair-play we wzajemnej rywalizacji (co najczęściej oznacza, że gracze muszą według niego startować na identycznym poziomie możliwości).

Jednym z największych problemów jakie obserwuję w systemach RPG jest to, że próbują one usatysfakcjonować graczy reprezentujących wszystkie trzy postawy jednocześnie. W rezultacie, niestety, mamy gwarancję, że niemal każdy gracz znajdzie w systemie jakiś aspekt, który będzie go irytować w czasie gry. Skutkuje to zwykle tym, że wielu MG (tak jak ten przykładowy, z początku tego tekstu) poświęca czas i siły na wywalanie, wycinanie i przerabianie fragmentów systemu, które nie współgrają z preferencjami jego konkretnej grupy. “Dobry” MG w tym kontekście, to taki, który umie przystosowywać te istniejące systemy do potrzeb swojej grupy w sposób efektywny – ale dlaczego nie wyeliminować w ogóle tego pracochłonnego etapu przerabiania i dostosowywania i nie umożliwić (przykładowo) MG Gamiście użyć gry dostosowanej przede wszystkim dla potrzeb Gamistów, która od razu i bez przeróbek trafia w ich potrzeby? Sugeruję, że projektowanie systemu pod specyficznie określone potrzeby, opisywane przez jedną z wymienionych powyżej postaw wobec gry, to pierwszy i najważniejszy priorytet projektowania gier RPG.

(Jednak zauważcie, że taka filozofia pozwala mi docenić dany system, jeżeli w sposób celny i precyzyjny trafia w gusta swojej grupy docelowej – nawet jeżeli sam nie podzielam absolutnie ich gustów oraz nie znalazłbym żadnej przyjemności z grania w tę grę. To ważna uwaga, ponieważ mam teraz jakieś konkretne kryteria do oceny systemu, zamiast po prostu blablać o tym “co ja lubię” i “co mi się podoba”.)

Projektowanie Systemu: Część Druga

Kiedy już system adresuje którąś z postaw wobec gry lub konkretne preferencje graczy, czas dokładniej zastanowić się nad sposobem rozstrzygania konfliktów. W tym punkcie podążam za sugestią Jonathana Tweet’a (znalezioną w podręczniku do świetnej gry RPG Everway), że w grach role-playing są w gruncie rzeczy trzy główne sposoby rozstrzygania konfliktów.

• Fortuna, oznaczająca pewien zakres możliwych rezultatów każdego testu (rzuciłem 10 na trzech kościach, to poniżej poziomu mojej umiejętności, który jest na 12; trafiłem!). Większość gier RPG jest oparta w głównej mierze na rozstrzygnięciach typu Fortuna z powodów historycznych; konkretne metody angażują kości, karty i całe mnóstwo innych narzędzi do losowania.
• Karma, opierająca się na porównywaniu dwóch ustalonych z góry wartości (Mam umiejętność Fechtunek na 7, ty masz na 4, wygrywam). Przykładem jednej z niewielu gier opartych głównie na rozstrzygnięciach typu Karma jest Amber.
• Drama, gdzie to MG (lub rzadziej, gracz) rozstrzyga wynik akcji poprzez swoją decyzję. (“Patroszysz go!” mówi MG, bez wykonywania jakiegokolwiek rzutu czy sprawdzania jakichkolwiek numerków na karcie).

Dany system może oczywiście łączyć te metody, system Everway pozwala MG samemu dobrać proporcje poszczególnych typów rozstrzygnięć, żeby odpowiadała najlepiej jego stylowi. Amber, dla przykładu, modyfikuje system Karma poprzez dodatkowe rozstrzygnięcia typu Drama; Extreme Vengeance modyfikuje metodę Dramy za pomocą Fortuny; Sorcerer z kolei modyfikuje rozstrzygnięcia typu Fortuna przy pomocy elementów Dramy. Niektóre systemy używają innych metod rozstrzygnięć, w zależności od tego, jakich aktywności dotyczą; przykładowo AD&D używa Karmy do rozstrzygnięć magii, zaś Fortuny do akcji związanych z walką.

Spróbujmy przeanalizować jako przykład metodę Fortuny, jako najbardziej rozpowszechnioną i taką, do której gracze są przyzwyczajeni. Zatem pytanie brzmi: przy założeniu, że system jest oparty na rozstrzygnięciach typu Fortuna (przykładowo), jak dobrze radzi sobie z rozstrzyganiem konfliktów w praktyce? Sugeruję, aby zabrać się do tego w następujący sposób (kradnę tu trochę metodyki z ekologii).
[W tym miejscu Edwards używa rzeczywiście terminologii z ekologii, która określa czas żerowania, konkretnie posługuje się frazami "search time = czas potrzebny na znalezienie posiłku" oraz "handling time = czas potrzebny do przygotowania i spożycia posiłku"; nie znalazłem zgrabnego odpowiednika w języku polskim, więc niestety o te ekologiczne nawiązania tekst zubożyłem - przyp. Pdox.]

• Czas testu, to znaczy, jak długo zajmuje poznanie pełnego wyniku rozstrzygnięcia sytuacji w grze? Wliczają się w to takie rzeczy, jak ilość potrzebnych rzutów kością, przeliczanie modyfikatorów, sumowanie rezultatu, i tak dalej.
• Czas wykorzystania wyniku testu, czyli ile trwa wprowadzenie wyniku testu w życie. Wlicza się w to porównywanie wyniku rzutu do jakiegoś innego rzutu lub sprawdzanie wyniku w tabelce, odpisywanie hit pointów, sprawdzanie dodatkowego efektu ogłuszenia i tym podobne rzeczy.

Zdecydowanie nie jestem w stanie stwierdzić ile to jest “za mało” lub “za dużo” czasu – ale twierdzę, że jeżeli ta ilość czasu nie odpowiada nastawieniu danego gracza do gry (Gamista, Narratywista, Symulacjonista), gracz ten będzie narzekał, że system “zamula i spowalnia sesję” (Narratywista), jest “nie fair” (Gamista) lub nie jest “realistyczny” lub “dość dokładny” (Symulacjonista). Metoda rozstrzygania w dobrym systemie powinna załatwić sprawę każdego testu w odpowiednim czasie. Co konkretnie powinno być testowane oraz ile to jest “odpowiednio krótko”, zależy od priorytetów graczy i ich oczekiwań wobec gry. Nowy system RPG nie powinien po prostu bazować na starym paradygmacie (1) inicjatywa, (2) rzut na trafienie, (3) rzut na obronę, (4) rzut na obrażenia, (5) sprawdzanie ogłuszenia itp., itd. To są pozostałości po grach bitewnych, z których wywodzą się gry fabularne i zdecydowanie dostosowane do postaw Symulacjonista + Gamista. Wymarzona gra dla ciebie może wyglądać kompletnie inaczej. Na przykład w Zero kolejność akcji, powodzenie każdej czynności, stopień w jakim się powiodła każda akcja (w tym zadane obrażenia) i wszelkie inne aspekty rozstrzygnięcia określane są przy pomocy JEDNEGO rzutu gracza oraz JEDNEGO rzutu MG, we wszelkich sytuacjach, włączając w to duże bitwy. System rozstrzygnięć tej gry naprawdę otwiera oczy, jest godny polecenia w szczególności dla tych, którzy innych niż “tradycyjne” rozstrzygnięcia sobie nie wyobrażają.

(I znowu: tak się składa, że ja jestem hardkorowym Narratywistą, któremu najbardziej odpowiadają rozwiązania oparte na Karmie, z małym dodatkiem Fortuny. Jednak zgodnie z zasadami przedstawionymi wyżej, mogę teraz łatwo ocenić jak sprawdza się dowolny system w realizowaniu deklarowanych priorytetów, zamiast mówić po prostu o tym “co lubię i co mi się podoba”.)

Kolejnym ciekawym zagadnieniem, dotyczącym metod rozstrzygania jest to, co właściwie jest rozstrzygane w sensie mechanicznym, według numerków? Rozważmy trzy rzeczy: właściwe zdarzenie (“czy trafiłem?”), energię, jaką trzeba było wydać, aby to zrobić (“odejmij 4 punkty Energii”), oraz nagrodę za sukces (“Zadałeś 18 obrażeń, odejmujemy przeciwnikowi 18 HP). Do przemyślenia: może RPG potrzebuje tylko jednej z tych rzeczy, najwyżej dwóch, i może zapomnieć o trzeciej – nieważne której. Ciągle rozmyślam na tą kwestią; póki co to raczej intuicja, niż konkluzja.

[Chyba nawet już w czasie powstawania tego artykułu, coś takiego jak "energia potrzebna na wykonanie akcji" - powyższy punkt drugi - była nieco archaiczna i przeniosła się w sferę gier komputerowych; chociaż z drugiej strony - nawet jeżeli nie mamy abstrakcyjnej ilości Energii, którą zużywamy na działania, wiele systemów wciąż używa czegoś takiego jak ilość Akcji - czy ilość "ataków", które są funkcjonalnie dokładnie tym samym - przyp. Pdox.]

Wnioski

Dla podsumowania – sugeruję, że dobry system to taki, który zna swój cel, grupę docelową i jej priorytety; i nie marnuje rozwiązań mechanicznych na działania określane przez priorytety należące do innych postaw wobec gry. Jego metody rozstrzygnięć są odpowiednie do adresowanej postawy, mieszczą się w odpowiednim i akceptowalnym dla danej agendy (GNS) realnym czasie sesji, w rozumieniu zarówno określenia rezultatu tego co muszą zrobić gracze (rzucanie, sprawdzanie, ścieranie, zaznaczanie i inne bazgranie po karcie) jak też co dzieje się z ich postaciami w świecie gry. (Można nawet zasugerować, aby sama metoda rozstrzygnięcia była odpowiednia tematycznie i zgodna z tym, o czym jest gra, na przykład Gra w Kulki w Asylum, czy karty do gry w Castle Falkenstein; podoba mi się ten pomysł, chociaż oczywiście nie jest to konieczne).
[Z bardziej znanych przychodzi mi tu do głowy Deadlands - cóż bardziej westernowego niż poker i karty! - przyp. Pdox.]

Najprawdopodobniej nieustająca debata o tym, jak dużo mechaniki powinno być w systemie, jest stratą czasu. System nie jest koniecznie lepszy, jeżeli tylko jest dłuższy i bardziej skomplikowany niż inne. Stopień akceptowalnej komplikacji zależy ściśle od oczekiwań, jakie spełniać ma dana gra i powinien być mierzony wyłącznie w tym kontekście. Symulacjonistyczna gra oparta na Fortunie niemal musi być skomplikowana, ale Narratywistyczna, oparta na Karmie jest zwykle satysfakcjonująca z prostszą i szybszą metodą rozstrzygnięć.

Zanim zareagujecie żywiołowo na ten esej, spróbujcie porównać sami kilka znanych wam systemów. Szanuję wszelkie opinie, jednak warto również wziąć pod uwagę to, w jak wiele gier fabularnych tak naprawdę się grało. Tak jest, prawdziwe sesje, z postaciami i historiami, które budziły emocje i o które się dbało; nie gry demo czy szybkie scenki na turniejach lub konwentach, ani testy zasad walki. Podejrzewam, że ci z nas, którzy naprawdę grali w więcej niż pięć czy dziesięć systemów RPG z pewnym zaangażowaniem, zgodzą się ze mną, że fraza “system nie ma znaczenia” to mit.